# Ona ishga chiqa olmasa: nega oila daromadi uning kambag‘al emasligini hali anglatmaydi
Ona ishga chiqa olmasa: nega oila daromadi uning kambag‘al emasligini hali anglatmaydi
Nargizaning oilasida voyaga yetmagan to‘rt nafar farzand bor. Eri ishlaydi va oyiga 2,8 million so‘m daromad oladi. Davlat tomonidan to‘lovlar ham bor: qizining nogironligi bo‘yicha 920 ming so‘m pensiya va parvarish uchun yana 640 ming so‘m nafaqa.
Agar bu raqamlarni shunchaki qo‘shsak, oilaning daromadi kelib chiqadi. Ammo bu raqamlar ortida oddiy hisob-kitobda ko‘rinmaydigan jihatlar qolib ketadi.
Nargizaning qizi bolalikdan nogironligi bo‘lgan shaxs. Tibbiy hujjatlarda meningoensefalit, epilepsiya, mikrosefaliya va qo‘l-oyoqlar atrofiyasi qayd etilgan. Qiz doimiy parvarishga muhtoj, shu sababli onasi ishlamaydi.
Shunda oila budjeti butunlay boshqacha ko‘rinadi: bir katta yoshli oila a’zosi oilani moddiy jihatdan ta’minlaydi, ikkinchisi esa haq to‘lanmaydigan mehnat bilan shug‘ullanadi, ya’ni har kuni betob farzandini parvarish qiladi. Bu xonadonda jami 13 kishi yashaydi.
Nargizaning hikoyasi ONA jamoat fondi faoliyatida uchraydigan holatlardan biridir. Bu holat “oila qancha daromad topadi?” degan savol nega har doim boshqa, ancha muhim savolga javob bera olmasligini yaqqol ko‘rsatadi: bu oilaning yashashi uchun aslida qancha mablag‘ qoladi?
Kasallik xarajatlarni oshiradi va daromad topish imkoniyatini kamaytiradi
2026-yil 3-sentabr kuni O‘zbekistonda Ijtimoiy reyestr mezonlari qayta ko‘rib chiqilishi ma’lum qilindi. Ehtiyojmandlikni baholashda nafaqat daromad, balki surunkali kasalliklar, nogironlik, ko‘p farzandlilik, oila a’zolarining xorijda ishlashi va boshqa ijtimoiy holatlarni ham hisobga olish nazarda tutilmoqda. Shu rasmiy xabarda mamlakat bo‘yicha kambag‘allik darajasi 3,9 foizni tashkil etayotgani, uch yoshgacha bo‘lgan bolalari bor oilalar orasida esa bu ko‘rsatkich 6,5 foiz ekani qayd etilgan.
Og‘ir kasalligi bo‘lgan bolalarni tarbiyalayotgan oilalar uchun bu ayniqsa muhim. ONA fondi reyestrida onaning ishlamasligi betob yoki nogironligi bo‘lgan farzandini parvarish qilish zarurati bilan bevosita bog‘liq ekani hujjatlarda qayd etilgan holatlar bor.
Bu O‘zbekiston bo‘yicha statistika ham, ONA fondiga kelib tushgan barcha murojaatlar orasida bunday oilalarning ulushini ko‘rsatuvchi ma’lumot ham emas. Ushbu holatlar bunday xulosalar chiqarishga imkon bermaydi, ammo ular hayotda takrorlanib turadigan vaziyatni ko‘rsatadi.
Mehrinisoning voyaga yetmagan uch nafar farzandi bor. Oila ijarada yashaydi. Uning o‘g‘li bolalikdan nogironligi bo‘lgan shaxs. Bolada jigardan tashqari portal gipertenziya, qizilo‘ngach venalarining varikoz kengayishi va og‘ir gemorragik anemiya mavjud. Fond materiallariga ko‘ra, 2022-yildan buyon bola qon ketishi sababli vaqti-vaqti bilan reanimatsiyaga tushgan. Mehriniso ishlamaydi. Hujjatlarda buning sababi aniq ko‘rsatilgan: u nogironligi bo‘lgan farzandini parvarish qilish uchun uyda qoladi.
Yolg‘iz ona Lobarning ham o‘z hikoyasi bor. Uning o‘g‘li bolalikdan nogironligi bo‘lgan shaxs bo‘lib, simptomatik epilepsiya va beta-talassemiyaga chalingan. Qiymati 77 500 AQSh dollari bo‘lgan suyak ko‘migi transplantatsiyasi ko‘rib chiqilgan, ammo mablag‘ yetishmagani sababli uni amalga oshirishning imkoni bo‘lmagan. Lobar ham ishlamaydi, chunki o‘g‘lini parvarish qiladi.
Yana bir ona Rayhon ham vaqtincha ishlamaydi va qizi bilan uyda qoladi. Qizda nogironlik mavjud, u nogironlar aravachasida harakatlanadi, uyda ta’lim oladi va doimiy ravishda parvarish vositalariga muhtoj.
Turli tashxislar va turli oilaviy sharoitlar ortida bir xil iqtisodiy qonuniyat takrorlanadi: bolaning og‘ir kasalligi oila budjetiga ikki tomonlama ta’sir qilishi mumkin. Bir tomondan, davolanish, dori-darmonlar, reabilitatsiya, transport, maxsus parvarish vositalari va boshqa xarajatlar paydo bo‘ladi. Ikkinchi tomondan, bola yolg‘iz qoldirilishi mumkin bo‘lmagani sababli oila topishi mumkin bo‘lgan daromadning bir qismini yo‘qotadi.
“Og‘ir kasal bolani parvarish qilish ham mehnat. Faqat unga haq to‘lanmaydi”
“Farzandi doimiy parvarishga muhtoj bo‘lgan ona yillar davomida uning yonida bo‘lsa, uni shunchaki ‘ishlamaydigan’ deb hisoblash mumkin emas. U har kuni mehnat qiladi, faqat bu mehnati uchun maosh olmaydi. Shu sababli oilaning ahvolini faqat pul daromadi orqali baholaganimizda, bir vaqtning o‘zida ikkita yukni ko‘rmay qolishimiz mumkin: kasallik tufayli oila qancha mablag‘ sarflashga majbur bo‘layotgani va doimiy parvarish zarurati sababli qancha daromad topa olmayotgani”, deydi ONA jamoat fondi direktori Armenui Ispiryan.
Bu muammo fond faoliyatidagi bir nechta oilaning hikoyasi bilan cheklanmaydi. UNICEF ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yil iyun oyida O‘zbekistonda nogironligi bo‘lgan qariyb 122,3 ming nafar bola bor edi.
UNICEF ma’lumotlariga ko‘ra, ijtimoiy himoya tizimi orqali nogironligi bo‘lgan bolalarni parvarish qilish uchun nafaqani 60 mingdan ortiq kishi olgan. Tashkilot nogironligi bo‘lgan bolalar tarbiyalanayotgan oilalar uchun ijtimoiy xizmatlardan foydalanish xarajatlarini tahlil qilish bo‘yicha olib borilayotgan ishlarni ham alohida qayd etadi.
Jahon banki O‘zbekistondagi gender vaziyatini baholashda ayollarning parvarish bilan bog‘liq majburiyatlari va uy mehnatini ularning iqtisodiy faolligini cheklovchi omillar qatoriga kiritadi. Demak, haq to‘lanmaydigan parvarish faqat bitta oilaga xos alohida holat emas, balki uy xo‘jaligining iqtisodiy ahvoliga bevosita ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan omildir.
Bir xil daromad, mutlaqo turlicha ikki oila
“Ikki oilaning hujjatlarini yonma-yon qo‘yib, ularda bir xil daromadni ko‘rish mumkin. Ammo bir oilada ikki nafar katta yoshli oila a’zosi ishlaydi, bolalar sog‘lom va o‘z uy-joyi bor. Boshqa oilada esa bir ota-ona barchani moddiy ta’minlaydi, ikkinchisi nogironligi bo‘lgan farzandini kecha-yu kunduz parvarish qiladi, oila ijarada yashaydi va har oy dori-darmon sotib oladi. Qog‘ozda daromad bir xil bo‘lishi mumkin, hayotda esa bu ikki oilaning moddiy ahvoli mutlaqo boshqacha”, deydi ONA Vasiylik kengashi a’zosi Shirin Djanibekova.
Shu sababli fond Vasiylik kengashi murojaatlarni ko‘rib chiqishda faqat bitta raqamga tayanmaydi. Oila tarkibi, bolaning kasalligi yoki nogironligi, ota-onalarning ishlash imkoniyati, uy-joy sharoiti, davolanish qiymati va muntazam majburiy xarajatlar hisobga olinadi. Ko‘p o‘lchovli ehtiyojmandlik bahosi aynan mana shu real vaziyatni ko‘ra olishi kerak.
Reyestrdan chiqish hali kambag‘allikdan chiqish degani emas
Oila uchun kambag‘allik uning daromadi ma’lum bir raqamdan oshgan kuni tugamaydi. Oila o‘zining majburiy xarajatlarini mustaqil ravishda qoplay oladigan va navbatdagi inqiroz uni yana avvalgi holatiga qaytarmaydigan darajaga yetgandagina bu holatdan chiqadi. Bunday inqiroz navbatdagi shifoxonaga yotqizish, dori-darmonlar, operatsiya yoki farzandni parvarish qilish uchun ishni tashlash zarurati bo‘lishi mumkin.
Ijtimoiy himoya milliy agentligi sentabr oyida alohida ta’kidladi: oilaning Ijtimoiy reyestrdan chiqarilishining o‘zi kambag‘allik qisqarganini anglatmaydi. Buning asosi oilaning ijtimoiy-iqtisodiy holati amalda yaxshilangani bo‘lishi kerak.
“Oila daromadi” degan bitta satr ortida turlicha hayotiy vaziyatlar turishi mumkin. Ba’zan bu bir ota-onaning maoshi, nafaqa, to‘rt nafar farzand va maosh olmaydigan onadir. Chunki uning ish kuni hech qachon tugamaydi.
Shunchaki uning mehnati parvarish deb ataladi.
Manbalar
● O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti, “Kambag‘allikni qisqartirish va aholi daromadlarini oshirish bo‘yicha ishlar tizimi transformatsiya qilinadi”, 2026-yil 3-sentabr
● UNICEF Uzbekistan, “Inklyuziya bolalar nigohida”, 2026-yil 2-iyun
● UNICEF Uzbekistan, “Ijtimoiy himoya”
● World Bank, Uzbekistan Country Gender Assessment
● Oilalarni Ijtimoiy reyestrdan chiqarish bo‘yicha Ijtimoiy himoya milliy agentligi pozitsiyasiga oid ommaviy xabar
Material qahramonlarining ismlari shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish maqsadida o‘zgartirilgan. Oilalarning sharoiti, tibbiy va moliyaviy ma’lumotlar ONA materiallariga asoslangan.